اطلاع رسانی در هزاره نوین

سوى کتابخانه‏هاى الکترونیکى داراى منابع به شکل لوح فشرده و دسترسى به اینترنت گام برمى‏دارند. کتابخانه‏هاى الکترونیکى که مدتى از فعایت آنها مى‏گذرد در حال بررسى تغییر جهت به سمت کتابخانه‏هاى دیجیتالى هستند که از طریق شبکه در دسترس قرار مى‏گیرند.این کتابخانه‏ها که داراى منابع محدود، اما تخصص فناورى مناسب هستند، توجه خود را به دستیابى شبکه‏اى به منابع موجود در دیگر نقاط جهان معطوف مى‏کنند و در نتیجه مفهوم کتابخانه مجازى را پدید مى‏آورند(6:13 و 15).

فاصله این تغییرات به قدرى کم بود که باعث شد به مفاهیم این اصطلاحات به طور دقیق پرداخته نشود، طورى که در بسیارى از متون، منابع و مقالات در یک معنا و یا در معنا مشابه‏اى به کار رفته‏اند و فاقد تعاریف واحد، پالایش یافته و متمایز شده‏اند.در این مقاله سعى بر آن است این مفاهیم کاملا باز شده و اشتراکات و افتراقات آنها با تأکید بر کتابخانه مجازى بازگو گردد.براى این منظور از کتابخانه مجازى شروع مى‏کنیم.

کتابخانه مجازى

از اواسط دهه 1990، محیط خدمات اطلاعاتى کتابخانه‏ها همزمان با ظهور و رشد سریع ارتباطات از راه دور و شبکه‏ها تغییراتى چشمگیر داشته است. فهرست‏هاى کتابخانه و منابع مرجع، اولین خدماتى بودند که به صورت پیوسته ارائه شدند و خیلى طول نکشید که اسناد تمام متن و منابع چند رسانه‏اى از طریق اینترانت‏هاى سازمانى یا اینترنت قابل دسترسى شدند (7).

منابع دیجیتالى و شبکه‏سازى فرصت‏هایى جدید براى سازماندهى خدمات کتابخانه ایجاد کردند که محدودیت‏هاى زمانى و مکانى منابع چاپى را در هم شکسته است(7).کتابخانه‏هاى مجازى نیز با ظهور فناورى‏هاى جدید و با استفاده از اینترنت به وجود آمدند.این کتابخانه‏ها امکان دستیابى به فهرست‏ها و پایگاه‏هاى اطلاعاتى را فراهم مى‏سازد و پژوهشگران را به سوى منابعى که به سختى پیدا مى‏شوند هدایت مى‏کنند و ارائه همه این خدمات به طور شبانه‏روزى و در هفت روز هفته از طریق وب سایت‏هاى آنها انجام‏پذیر هستند(17).بدون اینکه از نظر فیزیکى به مکانى براى مراجعه فرد جهت درخواست و دسترسى به اطلاعات نیاز باشد.

اصطلاحکتابخانه مجازىبراى اولین بار در اوایل دهه 1990 به کار برده شد(10)و امروز، به یکى از اصطلاحات متداول در متون کتابدارى و اطلاع‏رسانى تبدیل شده است.با توجه به اینکه اصطلاحاتى نظیر کتابخانه مجازى، بیمارستان مجازى 1 ، دانشگاه مجازى 2 و...برگرفته از اصطلاحواقعیت مجازى 3 ست و کتابخانه مجازى نیز یک پدیده واقعیت مجازى‏ست بنابراین، ابتدا به تعریف واقعیت مجازى مى‏پردازیم:

واقعیت مجازى یک محیط رایانه‏ست که با استفاده از نرم‏افزارهایى ایجاد مى‏شود که توان شبیه‏سازى ظاهر دیدارى واقعیت‏هاى سه بعدى را بدون به کار بردن هیچ ماده فیزیکى دارند و ویژه کاربران رایانه است(11).

ساده‏ارین مثال براى واقعیت مجازى همان صندوق پست الکترونیکى‏ست.با توجه به تعریف فوق کتابخانه مجازى نیز عبارت است از:کتابخانه بدون دیوارى 4 که مجموعه آن فاقد منبع چاپى، میکروفیلم و یا هر نوع ماده ملموس دیگرى‏ست، ولى منابع آن به صورت الکترونیکى و در فرمت دیجیتالى قابل دسترس است(11).

1. latipsoH lautriV

2. ytisrevinU lautriV

3. ytilaeR lautriV

4. sllaW tuohtiW yarbiL

در هشتاد و نهمین همایش سالانه انجمن کتابخانه‏هاى اختصاصى، رابرت تراویکا 1 پنج ویژگى براى کتابخانه مجازى بیان مى‏کند:

1.کاربران، معمولا دور از کتابخانه مستقرند و بیشتر روش‏هاى ارتباط مجازى، علائم و نشانه‏هاى لازم براى فهم، از قبیل ارتباط چشمى 2 و آهنگ صدا را از دست مى‏دهند.

2.اطلاعات مجازى از منابع الکترونیکى متمایز، و اغلب انحصارى‏ست و با درجات کاربرپسندى متفاوتى انتخاب مى‏شوند.

3.اطلاعات به کاربرانى که در خارج از کتابخانه قرار دارند، ارائه مى‏شود و نقش و تأثیر کتابدار بر موقعیت در امر تبادل اطلاعات مرجع ممکن است محدود به یافتن منابع و برقرارى ارتباط باشد.

4.کتابدارى کتابخانه‏هاى مجازى، به مهارت‏هاى مدیریت دانش براى تجزیه و تحلیل و پیش‏بینى نیازهاى اطلاعاتى کاربران، نیاز دارند.

5.کتابخانه‏هاى مجازى، پویا هستند؛وظایف، رسالت، سازمان و خدمات کتابخانه‏هاى مجازى باید انعطاف‏پذیرى خود را حفظ کرده و پذیراى تغییرات باشند(15).

پات 3 نیز محتواى کتابخانه مجازى را شامل موارد زیر مى‏داند:

1.دستیابى به فهرست‏هاى کتابخانه‏هاى الکترونیکى؛

2.دستیابى به فهرست‏هاى کتابخانه‏هاى الکترونیکى؛

3.دستیابى به انتشارات تمام متن؛

4.دستیابى به مجلات الکترونیکى؛

5.دستیابى به وب سایت‏هاى مرتبط با رسالت و وظایف کتابخانه(14).

کتابخانه مجازى و کتابخانه سنتى

به طور کلى عمده‏ترین تفاوت‏هاى کتابخانه مجازى و کتابخانه سنتى عبارت است از:

1.محلى بودن در برابر جهانى بودن 4

از ویژگى‏هاى اینترنت، از میان بردن محدودیت‏هاى جغرافیایى‏ست.با ظهور ارتباطات شبکه‏اى و امکان بازیابى منابع در آن، دامنه فعالیت کتابخانه هم از نظر مجموعه و هم از نظر خدمات، جهانى شده است. امروزه استفاده‏کنندگان کتابخانه مى‏توانند از سر تا سر جهان از طریق ارتباطات شبکه‏اى، به کتابخانه دسترسى داشته باشند و از خدمات آن بهره‏مند شوند.گردآورى اطلاعات کتابخانه نیز مى‏تواند چنین باشد.

2.گرایشعند اللزوم 5 در برابر گرایشدرست به موقع 6

توسعه مجموعه، معمولا فرایندى مستمر براى رسیدن به اهداف کتابخانه است.اگر کتابخانه، منابع لازم را نداشته باشد قادر نخواهد بود فورا به درخواست‏هاى استفاده‏کننده پاسخ دهد.به عبارت دیگر، گرایش توسعه مجموعه در کتابخانه‏هاى غیر الکترونیکى بهعند اللزوم بودنتمایل دارد، اما از طریق امکان بازیابى منابع از فواصل دور در اینترنت و در هر زمانى، گرایش آینده توسعه مجموعه بهدرست به موقع بودنمتمایل است.این گرایش تأکیدش بر پاسخ فورى و رضایت‏مدانه به درخواست‏هاى استفاده‏کننده است.چه عند اللزوم بودنودرست به موقع بودنهر دو به طور مساوى مهم هستند، ولى کتابخانه باید تصمیم بگیرد براى توسعه بهتر مجموعه براى استفاده‏کنندگان، میان آنها توازن برقرار کند.

1. acivarT trebboR

2. tcatnoC eyE

3. taP

4. labolG.sV lacoL

5. esac-ni-tseJ

6. emit-ni-tsuJ

3.مالکیت در برابر دستیابى 1

کتابخانه‏هاى سنتى، منابع را به صورت فیزیکى و مادى نگهدارى مى‏کردند، اما امروزه اطلاعات، الکترونیکى هستند و به محموله‏هایى الکترونیکى تبدیل شده‏اند که مى‏توانند در خدمتگرهاى شبکه‏اى ذخیره شده و از هر مکانى و در هر زمانى بازیابى شوند. ممکن است این طور به نظر برسد که در برآوردن فورى نیازهاى استفاده‏کنندگان، دستیابى بسیار مهم‏تر از مالکیت است، اما در واقع این طور نیست، مالکیت و دستیابى به هر دو وابسته و مکمل یکدیگرند.اگر کتابخانه صرفا به حداکثر دستیابى توجه کند و مالکیت را فراموش کند آن کتابخانه در حدّ یک شبکه صرف، باقى خواهد ماند.بدین ترتیب، منابع به انحصار ناشران در مى‏آید و سرانجام کتابخانه به یک ساختمانمرده و شبح 2 با یک سرى منابع قدیمى تبدیل خواهد شد. همچنین مطالعه منابع چاپى به خصوص در زمینه ادبیات و تاریخ هستند.به همین لحاظ بیشتر کتابخانه‏ها تمایل دارند مجموعه آنها دو سویه باشد یعنى در یک زمان هم منابع چاپى و فیزیکى را داشته باشند و هم منابع مجازى را، بنابراین کاربران مى‏توانند به هر دو شیوه از خدمات کتابخانه بهره‏مند شوند.

4.جدایى در برابر هماهنگى 3

کاربران کتابخانه مجازى براى به دست آوردن اطلاعات، نیازى به حضور فیزیکى ندارند.کتابخانه، بیشتر به ارائه اطلاعات مى‏پردازد تا صرفا امانت دادن منابع.علاوه بر گردآورى داده‏ها، کتابخانه همچنین با سازماندهى منابع شبکه‏اى، مجموعه‏اش را به طور مستقیم یا غیر مستقیم در دسترس استفاده‏کننده قرار مى‏دهد.از این گذشته، همه منابع کتابخانه مجازى برخلاف کتابخانه سنتى، به شکل دیجیتالى تبدیل و ذخیره شده و از هر مکانى قابل دسترسى نیست.مى‏توان گفت کتابخانه‏ها قطعا مجبور به فراهم‏آورى و سازماندهى این منابع، به صورت مجازى، به وسیله ارتباطات شبکه‏اى هستند.این بدان معناست که به عنوان مثال، فهرست‏نویسى و خدمات ارائه مدرک 4 ، بیشتر از گذشته به توسعه مجموعه نزدیک‏تر است. بنابراین، فاصله میان بخش‏هاى خدمات فنى و خدمات خواننده 5 کاهش مى‏یابد و در نهایت ممکن است با همدیگر ادغام شوند.

5.تسریع گردش اطلاعات

در شبکه‏ها، هر کس که نویسنده است ناشر هم هست.اطلاعات کم‏ترین زمان ممکن در سراسر جهان منتشر مى‏شود.تولید اطلاعات و گردش آن خیلى سریع‏تر از سابق شده است.همین سرعت بالاى گردش اطلاعات، چالش‏هاى زیادى را براى کتابخانه‏ها به وجود آورده است، به گونه‏اى که آنها براى توسعه مجموعه خود در اینترنت، باید به طراحى راهبردهایى جدید بپردازند(8).

کتابخانه مجازى و کتابخانه الکترونیکى

عبارت کتابخانه الکترونیکى به طور ضمنى بدان مفهوم است که فرایندهاى اصلى کتابخانه، به طور اساسى بایدداراى ماهیت الکترونیکى شوند. بدیهى‏ست مهم‏ترین شیوه تحقق این امر، استفاده گسترده از رایانه براى دسترس‏پذیر کردن خدماتى چون نمایه درون خطى، امکانات کاوش و بازیابى متن کامل، بایگانى خود کار سوابق و تصمیم‏گیرى مبتنى بر رایانه است.یک شاخص مهم کتابخانه الکترونیکى، حرکت آگاهانه به سوى استفاده گسترده از رسانه‏هاى الکترونیکى براى ذخیره، بازیابى و ارائه اطلاعات است.

این به معناى آن است که کتابخانه‏هاى الکترونیکى اطلاعات بیشرى را به شکل الکترونیکى یعنى در قالب لوح‏هاى فشرده یا دستیابى از طریق اینترنت فراهم آورند.استفاده شبکه‏اى از پایگاه‏هاى لوح فشرده از ویژگى‏هاى اصلى کتابخانه‏هاى الکترونیکى‏ست.اگرچه در این کتابخانه‏ها از رسانه‏هاى الکترونیکى نیز در کنار انتشارات الکترونیکى حضور خواهند داشت.به همین ترتیب کتابداران کتابخانه‏هاى الکترونیکى نیز کمک قابل ملاحظه‏اى در خصوص موضوعات کتابخانه‏اى ارائه مى‏کنند؛در عین حال برخى از درخواست‏هاى روزمره‏اى که کتابداران به آنها رسیدگى مى‏کنند خودکار مى‏شود و به وسیله رایانه پاسخ داده مى‏شود(6:16).

با توجه به مباحث گذشته مى‏توان به تفاوت‏هاى میان کتابخانه مجازى و کتابخانه الکترونیکى اشاره کرد:

1.منابع کتابخانه الکترونیکى شامل منابع چاپى و غیر چاپى از قبیل فیلم، میکرو فیلم، میکرو فیش، انواع لوح فشرده و منابع اینترنتى‏ست(2:119).در حالى که کتابخانه مجازى، فاقد هر نوع ماده ملموس، خواه چاپى و خواه غیر چاپى‏ست.

2.کتابخانه الکترونیکى، درست مانند کتابخانه سنتى و خودکار داراى ساختمان، تجهیزات، مکان و منابع فیزیکى‏ست ولى کتابخانه مجازىکتابخانه‏اى بدون دیوار و بدون منابع(6:15)و موجودیت فیزیکى‏ست.

3.در کتابخانه الکترونیکى، کاربر مى‏تواند به محل کتابخانه مراجعه کند و از خدمات و منابع آن چه به شکل چاپى و چه به شکل غیر چاپى استفاده کند ولى مراجعه کاربر به کتابخانه مجازى معنا ندارد و کاربران فقط از راه دور و از طریق شبکه‏هاى ارتباطى مى‏توانند به منابع آن دسترسى داشته باشند.

4.در کتابخانه الکترونیکى، کتابدار همان نقش واسط میان کاربران و منابع اطلاعاتى را دارد ولى در کتابخانه مجازى فقط میان تولیدکننده اطلاعات (نویسنده یا منبع داده‏ها)و دریافت‏کننده آن(خواننده یا استفاده‏کننده)ارتباط برقرار مى‏شود از این‏رو به کتابدار در نقش واسط نیازى نیست(2:119).

5.کتابخانه الکترونیکى کتابخانه‏اى‏ست که نه تنها دستیابى به منابع مجموعه خود را فراهم مى‏آورد بلکه دستیابى به منابع دیگر مجموعه‏ها را نیز ممکن مى‏سازد(4:237)اما کتابخانه مجازى هر چند که مى‏تواند دسترسى به منابع دیگر مجموعه‏ها را فراهم سازد ولى خود داراى منابع و مجموعه خاصى نیست.

6.بنا به گفته لوتز وایدرهلد 1 اصطلاح کتابخانه مجازى براى توصیف همکارى و تعاون میان چند کتابخانه الکترونیکى که منابعشان را در یک شبکه دیجیتالى به هم مرتبط کرده‏اند، استفاده مى‏شود(16). بنابراین کتابخانه مجازى، خود از چندین کتابخانه الکترونیکى تشکیل مى‏شود که در یک فضاى مجازى و در یک شبکه دیجیتالى منابعشان را به اشتراک مى‏گذارند.

کتابخانه مجایز و کتابخانه دیجیتالى

ساده‏ترین تعریفى که از کتابخانه دیجیتالى شده عبارت است از:کتابخانه‏اى مشابه کتابخانه‏هاى حاوى مجموعه چاپى و نوشتارى، با این تفاوت که منابع آن به صورت رقومى(دیجیتالى)و براى دستیابى در محیط شبکه‏اى ذخیره مى‏شود تا کاربران بتوانند از راه دور نیز آنها را بازیابى کنند(4:8).

واترز 2 نیز کتابخانه‏هاى دیجیتالى را این‏گونه تعریف مى‏کند:کتابخانه‏هاى دیجیتالى مجموعه‏هایى هستند که امکانات لازم را براى انتخاب، سازماندهى، دسترسى، تفسیر، انتقال، نگهدارى، انسجام و تضمین 1. dlohrediW ztuL

2. .J.D,sretaW

دوام مجموعه آثار دیجیتالى فراهم مى‏آورند به نحوى که این منابع از نظر اقتصادى نیز براى استفاده به وسیله یک گروه مشخص یا مجموعه‏اى از گروه‏ها قابل دسترسى باشد(1:3).

اپنهام و اسمیتسون 1 مشخصه‏ها و ویژگى‏هاى زیر را براى کتابخانه‏هاى دیجیتالى ذکر مى‏کنند:

-کتابخانه‏هاى دیجیتالى در واقع چهره دیجیتال را الکترونیکى کتابخانه‏هاى سنتى هستند.بنابراین، مجموعه‏ها و منابع سنتى چاپى و دیجیتالى را هم‏زمان و در کنار هم شامل مى‏شوند.

-کتابخانه‏هاى دیجیتالى شامل منابع دیجیتال که در خارج از مرزهاى فیزیکى قرار دارد نیز مى‏شوند.

-کتابخانه‏هاى دیجیتالى دیدى کلى از همه اطلاعات موجود در کتابخانه، بدون در نظر گرفتن نوع یا فرمت آنها، در اختیار کاربر قرار مى‏دهند.

-کتابخانه‏هاى دیجیتالى مانند کتابخانه‏هاى سنتى خدمات خود را به گروه‏هاى ویژه‏اى از کاربران ارائه مى‏دهند، با این تفاوت که در این کتابخانه‏ها، کاربران ممکن است در هر نقطه و یا بخشى از شبکه قرار داشته باشند.

-کتابخانه‏هاى دیجیتالى نه تنها به کتابداران مجرّب و ماهر نیاز دارند، بلکه به خدمات متخصصان رایانه و شبکه نیز محتاج هستند.

-کتابخانه‏هاى دیجیتالى مى‏توانند به منابع و کتاب‏هاى ویژه و منحصر به فرد-حتى نسخ خطى- دسترسى داشته باشند و امکان استفاده از آنها را در اختیار کاربران بگذارند.

-در این کتابخانه‏ها چندین کاربر مى‏توانند در آن واحد از یک منبع خاص استفاده کنند.

-در کتابخانه‏هاى دیجیتالى، ارتباط مستیم یا رو در رو میان کتابدار و کاربر نهایى وجود ندارد(3:127).

از مجموع تعاریف و مباحث قبل مى‏توان به تفاوت‏هاى میان کتابخانه مجازى و کتابخانه دیجیتالى اشاره کرد:

1.آن‏طور که از تعریف استلاکنین استنباط مى‏شود کتابخانه دیجیتالى، کتابخانه‏اى‏ست مشابه کتابخانه‏هاى سنتى، با این تافوت که منابع آن در فرمت دیجیتالى‏ست.این بدان معناست که کتابخانه‏هاى دیجیتالى نیز مانند کتابخانه‏هاى سنتى داراى ساختمان و تجهیزات، کتابدار در نقش واسط(البته به صورت ضعیف)، منابع فیزیکى و مجموعه خاص است و تنها تفاوت آن با کتابخانه‏هاى سنتى در نوع مواد(دیجیتالى بودن آن)و در نتیجه قابلیت استفاده از آن در شبکه، و بدین ترتیب امکان دسترسى از راه دور به این منابع است.در حالى که کتابخانه مجازىکتابخانه‏اى بدون دیوار و بدون منابع(6:15)و فاقد کتابدار در نقش واسط است.

2.در کتابخانه دیجیتالى، استفاده از اطلاعات الکترونیکى به عنوان یک بخش از استفاده کل، مرتبا در حال افزایش و استفاده از منابع چاپى به عنوان یک بخش از استفاده کل، در حال کاهش است(9).یعنى هنوز آن فرمت چاپى و حضور فیزیکى کاملا رخت بر نبسته است.مى‏توان گفت کتابخانه دیجیتالى، یک گام فراتر از کتابخانه الکترونیکى و یک گام عقب‏تر از کتابخانه مجازى‏ست.

3.ویژگى عمده کتابخانه دیجیتالى، دسترسى به آن، از هر مکان و در هر زمان(13)است که از این حیث درست مانند کتابخانه مجازى‏ست.اما این دسترسى محدود به مجموعه‏اى خاص است که این مجموعه حتى ممکن است داراى اسناد چاپى نیز باشد(هر چند که این اسناد ابتدا به فرمت دیجیتال تبدیل شده، بعد مورد استفاده قرار مى‏گیرند)و در یک محل خاص 1. noshtimS

miehneppO

گردآورى شده، و از یک محل خاص ارائه خدمات مى‏شود(براى راحتى درک این موضوع مى‏توانید یک کتابخانه سنتى را در نظر بگیرند که به جاى قفسه‏هایى از کتاب، داراى قفسه‏هایى از منابع دیجیتالى‏ست که در یک مکان خاص گردآورى شده و مى‏تواند در شبکه‏ها قرار گرفته و از راه دور نیز بازیابى شود.البته کتابخانه دیجیتالى علاوه بر مجموعه خود به دیگر مجموعه‏ها نیز دسترسى دارد)، اما کتابخانه مجازى در واقعیک مرکز ارجاعى پیوسته 1 است که پیوندهایى را به سایت‏هاى داراى مجموعه اشیاى اطلاعاتى مرتبط، فراهم مى‏کند.گروهى از سایت‏هاى مرتبط، و پیوندهایى به آن سایت‏ها و یا نشانى‏هاى اینترنتى است(13).در واقع کتابخانه مجازى به خودى خود فاقد منابع و مجموعه و مکان خاص است ومنابع اطلاعاتى آن گردآورى نشده است و در سراسر جهان گسترده است(2:119).یعنى منابع کتابخانه مجازى، همان منابع کتابخانه‏هاى الکترونیکى و دیجیتالى هستند و کتابخانه مجازى فقط ارجاعات به آنها را فراهم مى‏کند.

4.بنا به گفته روى تنانت 2 هم کتابخانه الکترونیکى و هم کتابخانه دیجیتالى مى‏توانند کتابخانه مجازى باشند.در صورتى که اگر فقط به صورت مجازى باشند، به این معناست که کتابخانه‏اى به مفهوم واقعى [کتابخانه‏اى داراى منابع و ساختمان و تجهیزات فیزیکى‏]وجود نداشته باشد.به عنوان مثال، یک کتابخانه مجازى مى‏تواند شامل منابع و مواردى از چندین کتابخانه مجزا باشد که در یک فضاى مجازى با استفاده از رایانه و شبکه‏هاى رایانه‏اى سازمان یافته و قابل دسترس است(12).

کتابخانه الکترونیکى و کتابخانه دیجیتالى

کتابخانه‏هاى الکترونیکى یک گام فراتر از کتابخانه‏هاى خودکار، و کتابخانه‏هاى دیجیتالى یک گام فراتر از کتابخانه‏هاى الکترونیکى هستند.در کتابخانه‏هاى الکترونیکى، حضور فیزیکى پررنگ‏تر از کتابخانه‏هاى دیجیتالى‏ست و ایم کتابخانه‏ها همانند کتابخانه‏هاى سنتى و خودکار داراى ساختمان، تجهیزات، قفسه‏ها، منابع و کتابدار است و به همان روش‏هاى خودکار و سنتى سازماندهى و اداره مى‏شود. تفاوت آن با کتابخانه‏هاى سنتى در این است که این کتابخانه‏ها داراى مواد غیر چاپى مثل فیلم، میکروفیلم، میکروفیش، انواع لوح فشرده و منابع مشابه نیز است. در این کتابخانه‏ها ارائه خدمات هم به صورت سنتى و خودکار(حضور فیزیکى کاربر در محل کتابخانه)است و هم به صورت شبکه‏اى و دیجیتالى، منتها استفاده از ارتباطات شبکه‏اى و دیجیتالى در آن نوپاست و معمولا بازیابى اطلاعات در آن از طریق شبکه محلى انجام مى‏شود(6:16).

اما در کتابخانه‏هاى دیجیتالى حضور فیزیکى خیلى کمرنگ شده است و تعداد منابع چاپى در آن به میزان خیلى کمى است البته، خود این منابع چاپى نیز ابتدا دیجیتالى شده، بعد به کاربران ارائه مى‏گردد.در این کتابخانه‏ها ارائه خدمات به طور کلى خودکار و دیجیتالى‏ست و کاربران از طریق شبکه‏هاى ارتباطى به منابع دیجیتالى ذخیره شده در این کتابخانه، دسترسى یافته و از آن بهره‏مند مى‏شوند.نقش کتابدار واسطد در اینجا خیلى کمرنگ است و بیشتر جنبه آموزشى و مشاوره‏اى دارد.

جمع‏بندى

از مجموع مباحث فوق مى‏توان نتیجه گرفت که کتابخانه‏هاى سنتى در سیر تاریخى و طبیعى خود به کتابخانه‏هاى خودکار، الکترونیکى، دیجیتالى، و در 1. retneC larrrefeR enilnO

2. tnanneT yoR

نهایت به کتابخانه‏هاى مجازى تغییر پیدا کرده است.هر چند که فاصله این تغییرات خیلى کم است و همه این تغییرات در طى دو سه دهه اخیر اتفاق افتاده است، اما مهم این است که امروزه، کتابخانه مجازى یا کتابخانه بدون دیوارى که در ظرف زمان و مکان نمى‏گنجد غایت خدمات کتابخانه‏اى و اطلاع‏رسانى محسوب مى‏شود و کتابخانه‏هاى ایران نیز، که در حال گذر از کتابخانه الکترونیکى به سوى کتابخانه دیجیتالى هستند(هر چند که ورود آنها به سرزمین کتابخانه دیجیتالى خیلى نوپا و تعداد آنها انگشت‏شمار است)باید خود را به این کاروان برسانند.البته چنین تغییراتى اساسى با خود چالش‏ها و تنش‏هاى زیادى به همراه دارد.

تاریخ دریافت:13/12/81

مآخذ

1.باختر، دردانه.زمینه‏یابى ایجاد کتابخانه‏هاى دیجیتالى در کتابخانه‏هاى مرکزى دانشگاه‏هاى دولتى تهران.پایان‏نامه کارشناى ارشد کتابدارى و اطلاع‏رسانى پزشکى، دانشکده مدیریت و اطلاع‏رسانى پزشکى، دانشگاه علوم پزشکى ایران، 1381.

2.سوزنا، کارلپیشرفت‏هاى نو در فناورى و خدمات کتابخانه: نوگرایى در خدمات اطلاع‏رسانى کتابخانه پارلمان جمهورى چک، ترجمه نجلا حریرى.در گزیده مقالات ایفلا 97 (دانمارک:31 وات-5 سپتامبر 1997)، زیرنظر عباس حرى، به همت و ویراستارى تاج الملوک ارجمند، تهران: کتابخانه ملى ایران، 1378.

3.طاهرى، طاهرهکتابخانه ملى:دیجیتالى یا سنى.فصلنامه کتاب، دوره سیزدهم، 4(زمستان 1381):127.

4.کینن، استلا.فرهنگ فشرده کتابدارى و اطلاع‏رسانى.ترجمه فاطمه اسدى کرگانى، مقابله و ویرایش عبد الحسین آذرنگ.- تهران:نشر کتابدار، 1378.

5.مزینانى، على.کتابخانه و کتابدارى.تهران:سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانى دانشگاه‏ها(سمت)، 1379.

6.ویشواناتان، برنایى، زرین‏ناج؛گوپتا، رج.کشف دانش در کتابخانه‏هاى رقومى.ترجمه محسن عزیرى.اطلاع‏رسانى، دوره چهاردهم، 1 و 2(پاییز و زمستان 1377):12-23.